پنج شنبه, 07 بهمن 1400

شماره 680 مورخ  6 بهمن 1400


هدفِ تربیتی صحیح را انتخاب کنید

چگونگی رفتار هر فرد ریشه در نگاه او نسبت ‌به خودش دارد. اگر نگاهی که اجتماع و خانواده به فرزند دارند؛ صحیح شکل بگیرد، یک خودپنداره و نگاه سالم در ذهن کودک و نوجوان ایجاد می‌شود تا بتواند به واسطه آن مسیر صحیح زندگی خود را تعیین و برای رسیدن به آن تلاش کند. این پنداره یا خودآگاهی با کمک روش‌های صحیح تربیتی ایجاد می‌شود. خود پنداره درواقع تصویری است که کودک و نوجوان از خود دارد و در شکل‌گیری آن عوامل مهمی دخیل هستند. پندارهای تربیتی اگر به‌درستی در وجود کودک شکل بگیرند می‌توانند مسیر زندگی او را مطابق با پتانسیل وجودی و استعدادهای فردی کودک و نوجوان رقم بزنند.

پندارها، نقش بنیادی در تربیت فرزند دارد
فاطمه پورشهسواری دکترای روان‌شناسی و پژوهشگر؛ در خصوص چگونگی شکل‌گیری پندارهای تربیتی در ذهن کودک و نوجوان می‌گوید: اگر منظور ما از پندارهای تربیتی، باورها و نگرش‌های فرد نسبت‌به تعلیم و تربیت و باورهایی که فرد نسبت‌به خودش دارد باشد، یا به تعبیر بهتر، خود پنداره‌ای باشد که فرد کسب می‌کند؛ می‌توان گفت در بررسی ویژگی‌های انسانی، یک هسته مرکزی در شخصیت انسان‌ها وجود دارد به اسم خود پنداره که همان باور و برداشتی است که فرد نسبت‌به خودش دارد. قضاوت باطنی و درونی است که نسبت‌به خودش دارد. معمولاً دیگران نسبت به افراد قضاوت‌هایی دارند که به آن کاری نداریم. خودپنداره یعنی این‌که فرد خودش را چگونه توصیف می‌کند.
 وی به دو نوع خودپنداره اشاره کرده و اضافه می‌کند: این خود پنداره‌ای که از آن صحبت می‌کنیم می‌تواند مثبت یا منفی باشد. یعنی فرد می‌تواند یک باور مثبت نسبت‌به خودش داشته باشد، توانایی‌های خودش را قبول کند، خودش را به‌عنوان یک انسان توانمند که می‌تواند اهدافی داشته باشد و برای آن‌ها تلاش کند تعریف کند، یا یک پنداره منفی نسبت ‌به خود داشته باشد و خود و توانایی‌هایش را قبول نداشته باشد و به این نتیجه برسد که آدم تلاش‌مندی نیست و شکست می‌خورد. این‌ها اساسی‌ترین ساختارهای شخصیت هستند که در روی نحوه رفتار، تصمیم‌گیری و به‌طورکلی سرنوشت فرد اثر می‌گذارند.
آدم‌ها برای موفق شدن، سالم و مفید بودن و کسب سلامت روانی نیاز به آن خودپنداره مثبت نسبت‌به خود دارند. بنابراین پندارهای تربیتی نقش بنیادی در تربیت فرد دارند. اگر این بنیاد در شخصیت فرد درست شکل بگیرد، بقیه جنبه‌های زندگی او هم مثبت خواهد بود. اما اگر این بنیاد اولیه شکل نگیرد طبیعی است بقیه رفتارها و سرنوشت آن فرد به سمت مثبتی پیش نخواهد رفت.

اساس خودپنداره در خانواده شکل می‌گیرد
این پژوهشگر و استاد دانشگاه به منابع شکل‌گیری خود پنداره هم اشاره کرده و می‌گوید: خود پنداره بخش اصلی شخصیت انسانی است و اساس آن در خانواده شکل می‌گیرد و اگر بخواهیم بگوییم خود پنداره از کجا می‌آید و چگونه شکل می‌گیرد، باید بگوییم تجاربی که کودک در محیط خانواده کسب می‌کند؛ نوع رابطه‌ای که والدین با او دارند؛ قضاوت‌هایی که نسبت‌به او می‌شود؛ تجاربی که در مدرسه کسب می‌کند و قضاوت معلمین از او؛ همگی اساس خودپنداره فرد را تشکیل می‌دهند.
تعلیم‌وتربیت درواقع علم و هنر است
پورشهسواری معتقد است پندارهای تربیتی اگر به شکل ناصحیحی در وجود فرد شکل بگیرند قابل‌تغییر هستند و در این خصوص تصریح می‌کند: خوشبختانه پندارهای تربیتی چون از محیط آموخته شده‌اند قابل‌تغییر و بروزرسانی هستند. مهم‌ترین راهکار تغییر آن‌ها هم آموزش دادن است. افراد می‌توانند در این زمینه آموزش ببینند و خود را به پندارهای تربیتی مدرن مجهز و اطلاعات تربیتی درست را کسب کنند. اما مسئله‌ای که ما امروز داریم این است که به دلیل گسترش فضاهای ارتباطی و شبکه‌های مجازی، افراد بمباران اطلاعاتی می‌شوند و شاید نتوانند اطلاعات صحیح را بین آن‌ها تشخیص دهند. توصیه اکید ما این است که اطلاعات تربیتی را از منابع علمی، دقیق و جایگاه اصلی خود که همان روان‌شناسان و منابع علمی معتبر هستند کسب کنند تا بتوانند تاثیر آن را در تربیت فرزند خود شاهد باشند.
ارتباط سالم، مهمترین رکن در تربیت فرزند
علاوه‌بر نگاه روان‌شناسی به بحث پندارهای تربیتی در تربیت نسل کودک و نوجوان؛ می‌توان یک نگاه جامعه‌شناسی هم به این مساله داشت. علی سوندرومی دکترای جامعه‌شناسی، پژوهشگر و محقق در این خصوص به نقش کنترل‌گرایی در شکل‌گیری پندارهای تربیتی اشاره کرده و می‌گوید: اکثر والدین دوست دارند دیگران را تغییر دهند و این کنترل‌گرایی اول به خودشان و بعد به فرزندانشان صدمه می‌زند‌. بایستی مراقب باشند تا در شکل دادن پندارهای تربیتی کودک و نوجوان، سراغ کنترل‌گرایی نروند.
وی اضافه می‌کند: انسان‌ها دو دسته هستند؛ دسته‌ اول افرادی که راهنمای بقیه در رسیدن به رستگاری‌اند و دسته دوم انسان‌های دارای پتانسیل حرکت هستند که باید هدایت شوند. برای رشد این انسان تازه‌ متولد شده باید فرصت رشد و تکامل، آزمون و خطا و قاعده هزاربار تکرار فراهم شود تا به دسته اول که راهنما هستند برسد. در مسیر تربیتی نباید وارد بازی مقایسه با دیگران شویم. چراکه عزت‌نفس فرزندان را از آن‌ها می‌گیریم.
 تشویق‌ها و تنبیه‌های نابجا هدف‌های نوجوان را جابه‌جا و او را از هدف متعالی خودش دور می‌کنند. وی اعتمادبه‌نفس بالا را عامل مهمی در شکل‌گیری پندارهای تربیتی مثبت دانسته و خاطرنشان می‌کند: برای دادن اعتمادبه‌نفس بالا به نوجوان باید از رقابت و مقایسه در تربیت او دوری کرد. باید والدین به ارزش‌های تربیتی توجه کنند و ویژگی‌های مشخصی داشته باشند تا بتوانند پنداره کودک و نوجوان را به‌درستی در مسیر رشد قرار دهند.
 سوندرومی به شروط مورد نیاز برای داشتن پنداره تربیتی سالم اشاره کرده و می‌گوید: اولین شرط این است که تصویر کلی از این پنداره ساخته شود. هنر تربیت والدین این است که پنداره‌های فرزندانشان را به‌صورت تصاویر سالم شکل بدهند و او را در مسیر درست هدایت کنند. برای این کار باید به سراغ قاعده بی‌نهایت تکرار بروند. یعنی برای این‌که تصویر سالمی از یک پنداره در ذهن کودک ایجاد شود، باید هزار بار تکرار، آزمون و خطا انجام شود تا در نهایت به تصویر مطلوب و درست برسد و یک انسان سالم تربیت شود.
انسان باید با دو ابزار توجه و تمرکز، تصویر درستی از پنداره تربیتی را در ذهن فرزند شکل دهد و پس‌از آن در مسیر اصلی که رشد صحیح و درست پنداره را رقم می‌زند قرار گیرد. این پژوهشگر به شرط دیگری هم اشاره کرده و می‌گوید: شرط دیگر این است که بایستی احساس مطلوبیت در فرزند شکل بگیرد. خیلی مهم است که به‌عنوان والد چطور قدم برداریم که فرزندمان با تشویق، تنبیه، خشم، غم و... حالت تدافعی نگرفته و جای آن با احساس مطلوبیت عوض شود. بنابراین هرچه کنترل‌گرایی والدین بیشتر باشد فشار روی فرزند بیشتر بوده و پندارهای تربیتی در او به شکل صحیح جایگزین نخواهد شد. والدین باید در مسیر تربیت با فرزندشان هم موج شوند تا بسیاری از اختلالات تربیتی را بتوانند حل‌وفصل و این اختلالات را از پنداره آن‌ها پاک کنند. برای این‌که فرزند در مسیر رشد تربیتی صحیح قرار گیرد والدین باید به آن‌ها فرصت آزمون‌وخطا بدهند؛ برای آن‌ها چالش ایجاد کنند؛ در مسیر تربیتی خود چارچوب داشته باشند و...
سوندرومی به یک نکته مهم هم در شکل‌گیری پندارهای تربیتی کودک و نوجوان اشاره کرده و خاطرنشان می‌کند: نکته مهم در شکل دادن پندارهای تربیتی کودک و نوجوان و تنها ابزاری که می‌تواند تاثیر بسزایی در این مسیر داشته باشد برقراری ارتباط سالم از سوی والدین با آن‌هاست. اگر این ارتباط سالم را به بهانه ترس، تهدید و... خراب کردیم کودکان و نوجوانان از ما دور شده و در دام‌هایی گرفتار می‌شوند که باعث تغییر مسیر آینده و زندگی آن‌ها می‌شود. بنابراین در شکل دادن پندارهای تربیتی نسل آینده بایستی اختلالات احتمالی را حذف کرد. اگر قصد ما تربیت فرزند سالم با پنداره درست و سالم است ابتدا باید هدف درست را انتخاب کرده و پس‌از آن در مسیر درست حرکت کنیم.

ضمیمه این شماره