دولخ همیشگی در هوای سیرجان پس از باران!
باران و برف اخیر، هوای سیرجان را پاک و آسمان شهر را آبیتر از همیشه کرد. آسمانی که روزهایی که به خاطر گرد و خاک و غبار محلی ثابت و همیشگی، اغلب جو خاکستری و سنگینی را هم تجربه میکند و روزهایی از سال را پر از ریزگرد گذراند و تنها به مدد باد گاهی بهتر میشد.
این تغییر، موهبتی بود برای شهروندانی که برای مدتی کوتاه، نفس عمیقی در هوای پاک کشیدند. اما در پشت این آرامش موقت، پرسشی تلخ و عمیق در اذهان جاری شد: "این آسمان تا کی آبی میماند؟" این پرسش، تنها نگرانی از بازگشت ریزگردها و دولخ نیست؛ بلکه نمادی است از دغدغهای ساختاری درباره توسعه، نظارت و حق برخورداری از محیط زیست سالم.
سیرجان، قطب معدنی ایران با معادن غنی آهن، مس و صنایع وابسته، موتور محرکه اقتصادی منطقه و کشور محسوب میشود. اما در سایه این پیشرفت اقتصادی، همواره سایهای از غبار، آلایندههای صنعتی و دود، بر آسمان شهر و جان شهروندان سنگینی کرده است. فعالیت روزمره این غولهای صنعتی، نفس طبیعت و ساکنان را میگیرد و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار میدهد.
نقطه کور نظارت: سکوت ایستگاه سنجش
در این میان، نکتهای تأملبرانگیز، وضعیت ایستگاه سنجش کیفیت هوا در سهراه کرمان است. گزارشها و مشاهدات حاکی از آن است که این ایستگاه در طول سالهای متمادی و در شرایط عادی، اغلب خاموش است و دادهای منتشر نمیکند. این سکوت، پرسشهای بنیادینی را برمیانگیزد: وظیفه ذاتی اداره محیط زیست، پایش مستمر و شفاف شرایط جوی و اطلاعرسانی دقیق به مردم نیست؟ چگونه میتوان بدون دادههای دقیق و پیوسته، سهم هریک از صنایع و معادن را در آلودگی هوا رصد و اندازهگیری کرد؟ این خاموشی، آیا به معنای نادیده گرفتن حق مردم برای دانستن است؟ فقدان دادههای معتبر، نه تنها امکان ارزیابی دقیق وضعیت و برنامهریزی برای کاهش آلودگی را ناممکن میسازد، بلکه ابهامی ایجاد میکند که میتواند به بیاعتمادی مردم نسبت به نهادهای مسئول بینجامد.
پرسش از مسئولیت اجتماعی صنایع
این وضعیت، پرسش کلیدی دیگری را پررنگ میکند: مسئولیت اجتماعی معادن و صنایع سنگین در قبال سیرجان و مردمش چیست؟ آیا مسئولیت این صنایع صرفاً در اشتغالزایی و خلق ثروت خلاصه میشود؟ یا آنها در برابر محیط زیست و سلامت جامعه میزبان نیز تعهداتی دارند؟
توسعه پایدار حکم میکند که رشد اقتصادی نباید به بهای نابودی سرمایههای طبیعی و انسانی باشد. صنایع موظفند با بهکارگیری فناوریهای روزآمد کاهش آلایندهها، نظارت مستقل و پذیرش استانداردهای سختگیرانه زیستمحیطی، و نیز سرمایهگذاری برای جبران اثرات فعالیت خود، سهمی فراتر از مالیات در سلامت جامعه ایفا کنند. حق تنفس هوای پاک، حقی بنیادین است که باید در سرلوحه تعامل صنعت و محیط زیست قرار گیرد.
بارش اخیر و هشداری برای فردا
باران آمد و گردوغبار نشست. اما این پاکی، موقتی و وابسته به لطف طبیعت است. اگر سازوکار نظارتی شفاف، سختگیر و مستمر برقرار نشود، اگر تعهد زیستمحیطی صنایع در عمل به دغدغهای ثانویه تبدیل شود، و اگر اطلاعرسانی شفاف جای خود را به سکوت دادهای دهد، به زودی و با ازسرگیری فعالیتهای عادی، گرد و غبار صنعت، دوباره آسمان سیرجان را تیره و نفسها را تنگ خواهد کرد.
آسمان شستهشده سیرجان، آینهای است که امکانپذیری هوای پاک را نشان میدهد. این تصویر، باید بهعنوان یک الزام و خطمشی تبدیل شود، نه یک استثنای گذرا. تحقق این امر نیازمند عزمی جدی از سوی نهادهای نظارتی برای پایش مستمر و شفاف، و از سوی صنایع برای پاسخگویی و عمل به مسئولیت اجتماعی خویش است. تنها در این صورت میتوان امیدوار بود که آبی آسمان سیرجان، به موهبتی همیشگی برای نسل امروز و فردای این دیار تبدیل شود.